Τίποτε άλλο δεν φοβάται περισσότερο ο άνθρωπος από τον θάνατο. Γι’ αυτό δεν λιποψυχεί και δεν τρομάζει μόνο όταν η δική του ζωή βρεθεί σε κίνδυνο, μα και όταν δει κάποιον συνάνθρωπο του να πεθαίνει. «Όντως φοβερώτατον το του θανάτου μυστήριον», καθώς μελωδεί ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός.
Εύλογα, λοιπόν, κάνουμε όλοι ό,τι μπορούμε για ν’ αποφύγουμε, η μάλλον ν’ απομακρύνουμε, τον θάνατο. Έτσι, μόλις αρρωστήσουμε τρέχουμε σε γιατρούς, παίρνουμε ακριβά φάρμακα, κάνουμε επώδυνες εγχειρήσεις, χρησιμοποιούμε κάθε μέσο που θα παρατείνει έστω και για λίγο την πρόσκαιρη επίγεια ζωή μας.
Αν, όμως, αγωνιούμε και αν νοιαζόμαστε τόσο για την υγεία και τη ζωή του υλικού σώματος, πόσο πρέπει ν’ αγωνιούμε και πόσο να νοιαζόμαστε για την υγεία και τη ζωή της άυλης ψυχής; “Μα, καλά”, θα απορήσετε, “αρρωσταίνει και πεθαίνει η ψυχή;”. Βέβαια! Και αρρωσταίνει και πεθαίνει. Αλλά για ν’ αντιληφθούμε πότε είναι άρρωστη και πότε νεκρή, πρέπει να μάθουμε πρώτα πότε είναι υγιής.
Η νοερή και λογική ψυχή, επειδή δημιουργήθηκε από τον Θεό «κατ’ εικόνα» Του, είναι υγιής και ενεργεί κατά φύση, μόνο όταν ανήκει και αναφέρεται ολοκληρωτικά στο θείο Αρχέτυπό της, διατηρώντας διαρκώς την αγάπη και τη μνήμη Εκείνου. Η αγάπη προς τον Θεό εκδηλώνεται και αποδεικνύεται με την τήρηση των εντολών Του, ενώ η μνήμη του Θεού με την αδιάλειπτη προσευχή. Η ψυχή, λοιπόν, που τηρεί τις εντολές του Θεού και ασκεί την αδιάλειπτη προσευχή, είναι υγιής. Η υγιής ψυχή ζει για τον Θεό και με τον Θεό· έχει τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, την άκτιστη θεία χάρη, που τη ζωοποιεί, καθιστώντας την αθάνατη κατά χάρη.
Τώρα μπορούμε ν’ αντιληφθούμε πότε η ψυχή είναι άρρωστη: Όταν δεν ανήκει και δεν αναφέρεται ολοκληρωτικά στο Αρχέτυπο της, τον Θεό, όταν δεν διατηρεί διαρκώς την αγάπη και τη μνήμη Του, όταν δεν τηρεί τις εντολές Του, όταν δεν προσεύχεται αδιάλειπτα σ’ Αυτόν. Έτσι, στερημένη τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, που την περιτειχίζει, επηρεάζεται από τον εφευρέτη της κακίας, τον διάβολο, και γεμίζει με δαιμονικούς λογισμούς, επιθυμίες και πάθη.
Από την ασθένεια η ψυχή φτάνει προοδευτικά στην πλήρη νέκρωση, όταν αιχμαλωτιστεί ολότελα από τον διάβολο, πράττοντας πια τα δικά του θελήματα, δηλαδή κάθε λογής αμαρτία. Ο διάβολος, βλέπετε, εντελώς αποξενωμένος καθώς είναι από τον ζωοδότη Θεό, αποτελεί ένα νεκρό πνεύμα και μεταδίδει τη νέκρωση σ’ όλους όσοι συνδέονται μαζί του.
Όλων των ανθρώπων οι ψυχές, εκτός από εκείνες των αγίων, είναι είτε άρρωστες από τα πάθη, δηλαδή από την έξη της κακίας, είτε ολότελα νεκρωμένες από την αμαρτία. Βέβαια, η ανθρώπινη ψυχή είχε πλαστεί από τον Δημιουργό υγιής, καθαρή, απαθής. Ύστερα, όμως, από την παρακοή του Αδάμ, έχασε την κοινωνία της με τον Θεό, απογυμνώθηκε από τη θεία χάρη και έτσι κυριεύθηκε από τα πάθη. Η εμπάθεια, λοιπόν, είναι η ασθένεια της ψυχής, ενώ η έμπρακτη αμαρτία είναι η νέκρωση της.
Για να θεραπευθεί η ανθρώπινη ψυχή δεν έχει παρά να καταφύγει στον Ζωοδότη και μοναδικό Ιατρό των ψυχών, τον Κύριο μας Ιησού Χριστό, που έγινε άνθρωπος γι’ αυτόν ακριβώς τον σκοπό. Μόνο Εκείνος μπορεί να της χαρίσει τη ζωή και την υγεία. Γιατί; Επειδή είναι ο πλάστης της και επειδή με τον Σταυρό και την Ανάσταση Του νίκησε τον διάβολο και κατέστρεψε τα έργα του. Και με ποιον τρόπο θεραπεύει ο Χριστός την ψυχή; Με την παντοδύναμη χάρη Του, που παρέχεται μέσω των αγίων Μυστηρίων της Εκκλησίας μας.
Αλλά για να ενεργήσει η θεία χάρη, είναι απαραίτητη και η ανθρώπινη συνέργεια. Ο Θεός, βλέπετε, καμιά ψυχή δεν θεραπεύει, δεν ζωοποιεί και δεν σώζει αναγκαστικά, γιατί σέβεται την ελευθερία της. Περιμένει, λοιπόν, να ζητήσουμε αυτοπροαίρετα τη βοήθεια Του και ν’ αποδείξουμε έμπρακτα ότι επιθυμούμε την ψυχική μας θεραπεία. Πώς θα το αποδείξουμε; Με την ειλικρινή μετάνοια και την τήρηση των ευαγγελικών εντολών. Έτσι ελκύουμε τη θαυματουργή χάρη Του, η οποία θεραπεύει την ψυχή.
Η ψυχή αποτελείται από τρία μέρη, το λογιστικό (τον νου), το θυμικό (την καρδιά) και το επιθυμητικό (τη βούληση).
Ασθένειες, δηλαδή πάθη και αμαρτήματα, του νου είναι η υπερηφάνεια, η απιστία, η αίρεση, η βλασφημία και άλλες όμοιες. Αυτές θεραπεύονται με την πίστη, την αδιάλειπτη προσευχή, τη μελέτη των αγίων Γραφών και τη νήψη, δηλαδή τη διαρκή πνευματική επαγρύπνηση για την απομάκρυνση των κακών λογισμών.
Ασθένειες της καρδιάς είναι το μίσος, ο φθόνος, η μνησικακία, η ασπλαχνία και άλλες όμοιες, που θεραπεύονται με την αγάπη, τη φιλανθρωπία, την ανεξικακία, την πραότητα και την υπομονή.
Ασθένειες της βουλήσεως ή του επιθυμητικού είναι όλα τα σαρκικά πάθη, η γαστριμαργία και η φιλαργυρία, που θεραπεύονται με την αγνεία, τη σωφροσύνη, την εγκράτεια, την ολιγάρκεια και την ελεημοσύνη.
Μ’ αυτές τις αρετές ελκύεται η χάρη του Θεού και θεραπεύει τα τρία μέρη της ψυχής. Γιατί μόνος του ο άνθρωπος, όσο κι αν προσπαθήσει, δεν μπορεί να θεραπευθεί. Γι’ αυτό, άλλωστε, όπως είπα, ο Υιός και Λόγος του Θεού ήρθε στη γη, σαρκώθηκε, σταυρώθηκε, τάφηκε και αναστήθηκε από τους νεκρούς, για να μας απαλλάξει από τα πάθη και την αμαρτία, την ψυχική ασθένεια και τον ψυχικό θάνατο, για να μας λυτρώσει από την τυραννική εξουσία του διαβόλου, για να μας αγιάσει και να μας θεώσει.
Δεν έχουμε, λοιπόν, κι εμείς παρά να καταφύγουμε στον Χριστό, να Τον αγαπήσουμε ως Σωτήρα μας και να Τον ακολουθήσουμε ως Κύριο μας, αποστέργοντας τα έργα του διαβόλου. «Υποταχθείτε στον Θεό», μας παρακινεί ο αδελφόθεος Ιάκωβος. «Αντισταθείτε στον διάβολο, κι αυτός θα φύγει μακριά σας. Πλησιάστε τον Θεό, και θα σας πλησιάσει κι Εκείνος»· [Ὑποτάγητε τῷ Θεῷ· ἀντίστητε τῷ διαβόλῳ, καὶ φεύξεται ἀφ᾿ ὑμῶν· ἐγγίσατε τῷ Θεῷ, καὶ ἐγγιεῖ ὑμῖν] (Ιακ. 4:7-8).
Όλα τα παραπάνω απαιτούν συνεχή πνευματικό αγώνα και άσκηση βίας στην αρρωστημένη φύση μας. «Η βασιλεία του Θεού», λέει ο Κύριος, «κερδίζεται με αγώνα, και την κατακτούν αυτοί που αγωνίζονται»· [ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν βιάζεται, καὶ βιασταὶ ἁρπάζουσιν αὐτήν» (Ματθ. 11:12).
Αν θέλουμε, λοιπόν, να ενωθούμε με τον Θεό, ας αγωνιστούμε. Αν θέλουμε να αποκαταστήσουμε την ψυχή μας στην πρότερη καθαρότητα και ωραιότητα της, ας συνεργαστούμε με τη θεία χάρη. Πώς;
Πρώτον, συμμετέχοντας με βαθιά πίστη και καρδιακή απλότητα στα αγιαστικά Μυστήρια της Εκκλησίας μας.
Και δεύτερον, τηρώντας τις εντολές του Χριστού, μισώντας, γενικά, την κακία και επιδιώκοντας την αρετή: Διώχνοντας από τον νου μας κάθε κακό λογισμό και από την καρδιά μας κάθε κακό αίσθημα, ασκώντας την αδιάλειπτη προσευχή, μελετώντας καθημερινά τα ιερά βιβλία, υπομένοντας καρτερικά κάθε δοκιμασία και αδικία, σηκώνοντας με πραότητα κάθε βρισιά και προσβολή, αγαπώντας ειλικρινά τους φίλους και τους εχθρούς, βοηθώντας φιλεύσπλαχνα τους φτωχούς και τους δυστυχισμένους, χαλιναγωγώντας τις σαρκικές ορμές με τη νηστεία και την εγκράτεια, αποφεύγοντας την κατάκριση και την κακολογία.
Έτσι μας πλησιάζει ο Θεός. Έτσι μας επισκιάζει η χάρη Του. Έτσι φεύγει μακριά μας ο διάβολος. Έτσι θεραπεύεται και αγιάζεται η ψυχή μας. Έτσι κατοικεί μέσα μας το Άγιο Πνεύμα, που μας οδηγεί στην αλήθεια, τη ζωή και τη σωτηρία.
(Στ’ αχνάρια του Χριστού [Ίχνος Χριστού], Ιερά Μονή Παρακλήτου, Ωρωπός Αττικής 2022 – Επιλογή και διασκευή πνευματικών ομιλιών του Αγιορείτη Ιερομονάχου Διονυσίου του Σιατιστέα, έζησε περ. από το 1730 έως το 1794. Στο Ιστολόγιο «Ελληνική Πατρολογία», 02-09-2026)