Οσίου Μακαρίου της Όπτινα (+1860)
Αν χρειαστεί να πάρεις μια γρήγορη απόφαση, και καταλαβαίνεις ότι πρέπει να συμβουλευτείς κάποιον για το θέμα που σ’ απασχολεί, αλλά δεν έχεις κανένα κοντά σου που θα μπορούσε να σε συμβουλέψει, στρέψου στον Θεό και, όπως μας διδάσκουν οι Πατέρες, επικαλέσου τη βοήθεια Του τρεις φορές. Έπειτα κάνε ό,τι σε φωτίσει Εκείνος.
Δεν μπορώ να επιδοκιμάσω το πάθος που έχεις να καπνίζεις πούρα. Σκέψου τούτο: Προηγουμένως θα μπορούσες να θεωρήσεις τον εαυτό σου σαν μια ελεύθερη γυναίκα. Ενώ τώρα είσαι μια σκλάβα, υποδουλωμένη σε μιαν ανόητη ιδιοτροπία. Η συμβουλή μου είναι: Κόψε την! Κόψε την για το δικό σου καλό. Σκέψου όμως και τι χρήματα σπαταλάς. Αλλά και πόσο κακό κάνεις στην υγεία σου. Μ’ άλλα λόγια: Πληρώνεις για τη σκλαβιά σου! Πληρώνεις και για το θάνατο σου! Μα τι λογική είν’ αυτή;
Καταλαβαίνω ότι τώρα βασανίζεσαι συνέχεια για τη φράση εκείνη που ξεστόμισες στη διάρκεια της συνομιλίας μας: «Ο γάμος! Αυτός ήταν για μένα τιμωρία του Θεού!». Από τότε που γύρισες στο σπίτι σου, οι φίλοι και οι συγγενείς δεν σταμάτησαν να σου λένε πως αυτά τα λόγια πρέπει να έχουν εξοργίσει πολύ τον Θεό, γιατί έδειξες έτσι πως ήθελες να φτιάξεις τη ζωή σου σύμφωνα με το δικό σου θέλημα και όχι με το δικό Του. Και συμπληρώνουν, ότι κάθε επιθυμία και κάθε πόθος είναι εφάμαρτα συναισθήματα. Και ότι θα πρέπει να εγκαταλείπεις κάθε φορά ολοκληρωτικά τον εαυτό σου στις συνθήκες, όπως αυτές αβίαστα διαμορφώνονται – δηλαδή στο θέλημα του Θεού!
Αυτά λένε εκείνοι. Κι εγώ σου λέω:
Μη ζητάς στη φανταχτερή επιχειρηματολογία των κοσμικών ανθρώπων την αλήθεια ή την ανακούφιση. Αναζήτησε τις μόνο στο λόγο του Θεού. Είναι Εκείνος, και κανένας άλλος, που δίνει στον άνθρωπο την αληθινή σοφία και τη γνήσια ελευθερία. Αυτά τα δώρα Του όμως οφείλουμε να τα χρησιμοποιούμε σ’ ένα σταθερό και ηρωικό πόλεμο για την πνευματική μας προκοπή. Να, ο πόθος σου λ.χ. ν’ αφιερώσεις τον εαυτό σου στον Θεό, αναβλύζει απ’ αυτή τη βαθιά πηγή της ελεύθερης βουλήσεως σου.
Όταν οι επιθυμίες μας, ξεκαθαρισμένες και φωτισμένες από τη λογική και τη νοημοσύνη, αποβλέπουν στην πραγματοποίηση του αγαθού – και αγαθό δεν είναι τίποτε άλλο παρά το θέλημα του Θεού, που πρέπει να γίνεται «ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς» -, όταν ζούμε και ενεργούμε αποβλέποντας πάντα σ’ αυτό τον σκοπό, ο Θεός ευαρεστείται και μας στηρίζει. Αλλά και όταν, σ’ ένα ξέσπασμα άλογου εγωισμού, αμφισβητούμε το άγιο θέλημα Του και δοκιμάζουμε να ενεργήσουμε αντίθετα σ’ αυτό, Εκείνος και πάλι δεν επεμβαίνει για να μας κόψει το θέλημα. Επιτρέπει να ενεργήσουμε λαθεμένα μεν, αλλά ελεύθερα. Αναπόφευκτα, βέβαια, στην πρώτη περίπτωση παίρνουμε το μισθό μας, ενώ στη δεύτερη την καταδίκη, όπως είναι πολλές φορές μαρτυρημένο στην αγία Γραφή.
Εμείς πάντως ενεργούμε σύμφωνα με τη γνήσια ανθρώπινη φύση μας, όταν φλογερά επιθυμούμε το καλό, και όταν αγωνιζόμαστε μ’ επιμονή και γενναιότητα για την εκτέλεση του. Αυτό δεν είναι καθόλου κακό. Είναι ίσα – ίσα ανόητο να πιστεύουμε ότι όλες οι επιθυμίες μας είναι αμαρτωλές, ότι ποτέ δεν πρέπει να ζητούμε από τον Θεό την εκπλήρωση των πόθων μας, ότι πρέπει να εγκαταλειφθούμε μοιρολατρικά και παθητικά σ’ ό,τι μας βρει. Χωρίς αμφιβολία, μια τέτοια στάση είναι αντίθετη στη λογική, την ανθρώπινη φύση και τα ιερά κείμενα. Η επιθυμία δεν είναι αμαρτία. Μόνο η επιθυμία του κακού είναι αμαρτία. Πώς θα μπορούσε ν’ ανήκει ο άνθρωπος στο βασίλειο του Θεού Λόγου, να είναι ένα λογικό και ελεύθερο πλάσμα, αν όλες οι επιθυμίες του ήταν κακές;
Και αν θα έπρεπε να πιέζεις τον εαυτό σου ώστε να μην επιθυμεί απολύτως τίποτα – ούτε έναν ευτυχισμένο γάμο, αλλά ούτε και την αγνότητα της παρθενικής ζωής – τι σόι ζωή θα ήταν αυτή; Δεν είσαι κούτσουρο ούτε πέτρα. Και φαντάζομαι πως ποτέ δεν θα ήθελες να είσαι. Πλάστηκες γυναίκα, ελεύθερη να επιθυμεί, να διαλέγει και να ενεργεί πάντοτε όμως κατά Θεόν.
Δεν υπάρχει λόγος να φοβόμαστε τον έπαινο. Πρέπει μόνο να φυλαγόμαστε από την ικανοποίηση και την ευχαρίστηση που μπορεί αυτός να γεννήσει μέσα μας. Ο αββάς Ισαάκ λέει ότι αυτή η ικανοποίηση, όποτε τη νιώθουμε, είναι όλη κι όλη η ανταμοιβή μας. Ας μην περιμένουμε τότε αμοιβή και από τον Θεό για ό,τι καλό κάναμε. Ο έπαινος όμως είναι ακίνδυνος όταν εμείς στεκόμαστε απέναντι του αδιάφοροι και ασυγκίνητοι.
Μην ταράζεσαι, επίσης, επειδή πήρες κάποτε την απόφαση να διαβάζεις καθημερινά και σε συγκεκριμένη ώρα μια παράκληση, και τώρα, καθώς λες, σου είναι αδύνατο να πραγματοποιήσεις την απόφαση σου. Με ρωτάς λοιπόν: «Αφού είναι απολύτως αδύνατο να διαβάσω την παράκληση στην προσδιορισμένη ώρα, μπορώ να το κάνω αργότερα, την ώρα που πλέκω ή φροντίζω τα παιδιά;».
Και σου απαντώ κατηγορηματικά: Όχι! Αυτό θα ήταν οπωσδήποτε λάθος. Οι υποσχέσεις μας απέναντι στον Θεό δεν είναι όπως τα χρέη που οφείλουμε σ’ ένα σκληρό δανειστή, ένα δανειστή που θέλει να του τα εξοφλήσουμε μέχρι και το τελευταίο ρούβλι χωρίς να νοιάζεται για οτιδήποτε άλλο. Ο Κύριος δεν μας θέλει σκλάβους, μας θέλει ελεύθερους.
Αν λοιπόν πράγματι, αν αντικειμενικά δεν μπορείς να υλοποιήσεις την απόφαση σου, δείξε ταπείνωση και αυτομεμψία γι’ αυτό, θεωρώντας τον εαυτό σου σαν ένα ταπεινό χρεωφειλέτη. Αν αποφύγεις τον πειρασμό της ταραχής και του εκνευρισμού, θα έχεις πολύ μεγαλύτερο πνευματικό κέρδος απ’ ό,τι αν ψέλλιζες, με μισή καρδιά, βιαστικά και μασημένα λόγια προσευχής, που θα τ’ ακολουθούσε η αυτοϊκανοποίηση και η υπερηφάνεια, επειδή τάχα τήρησες την υπόσχεση σου, παρ’ όλες τις δυσκολίες.
Ο ανθρώπινος βίος υπόκειται σε ριζικές μεταβολές. Οι μεταβολές αυτές άλλοτε είναι σταδιακές και άλλοτε αστραπιαίες. Αλλ’ ακόμα κι όταν απολαμβάνουμε μακροχρόνια ευμάρεια και δόξα, δεν μπορούμε να βρούμε παρηγορία, δεν μπορούμε να βρούμε χαρά και ευτυχία, αν η καρδιά μας δεν φωτισθεί από το ισχυρό και σταθερό φως της ειρήνης. Αυτή την ειρήνη πρέπει ν’ αναζητούμε, γι’ αυτή την ειρήνη πρέπει να προσευχόμαστε. Την ειρήνη που ο Κύριος μας έδωσε στους μαθητές του και σ’ όλους εκείνους που πιστεύουν αληθινά σ’ Αυτόν: «Εἰρήνην ἀφίημι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμήν δίδωμι ὑμῖν· οὐ καθώς ὁ κόσμος δίδωσιν ἐγὼ δίδωμι ὑμῖν. Μὴ ταρασσέσθω ὑμῶν ἡ καρδία μηδὲ δειλιάτω» (Ιω. 14:27).
Λες ότι η κόρη σου και ο γαμπρός σου προσπαθούν να σε πείσουν να μείνεις μαζί τους, αλλά εσύ δεν μπορείς να το αποφασίσεις, εκτός κι αν εγώ σου δώσω την ευλογία μου, αν σε βεβαιώσω ότι όλα θα σου έρθουν δεξιά, και τέλος, αν σου πιστοποιήσω ότι εκεί θα είσαι ευτυχισμένη!
Αλλά πως να τα ξέρω όλ’ αυτά; Ποιος είμαι εγώ για να γνωρίζω τι θα σου συμβεί στο τάδε χωριό ή στη δείνα πόλη; Ούτε μάντης είμαι, ούτε προφήτης.
Το μόνο που μπορώ να πω είναι τούτο: Πιστεύω ότι μάλλον δεν θα σ’ ωφελήσει αυτή η αλλαγή από την ησυχία του χωριού στη φασαρία της πολιτείας. Είναι βέβαια ευχάριστο να ζει κανείς μ’ εκείνους που αγαπάει. Αλλά πόσο θα κρατήσει αυτή η ευχαρίστηση;
Παρ’ όλ’ αυτά, δεν θέλω να σ’ επηρεάσω. Σ’ αυτό το ζήτημα θέλω ν’ αφήσω τη θέληση σου ελεύθερη. Προσεύχομαι μόνο να την ταυτίσεις με τη θέληση του Θεού.
(Οσίου Μακαρίου της Όπτινα: Πνευματικές Νουθεσίες [αποσπάσματα επιστολών],
Ιστότοπος «Ελληνική Πατρολογία», 27/07/2026)