Παιδεία είναι η πνευματική και ψυχική καλλιέργεια που θεμελιώνεται στην απόκτηση και βίωση των αρετών. Δεν περιορίζεται στις γνώσεις και την κριτική ικανότητα, δηλαδή στη διανοητική ανάπτυξη του ανθρώπου, δεν ταυτίζεται με το υψηλό μορφωτικό επίπεδο, αλλά συνίσταται κυρίως στην ανθρωπιά, την καλοσύνη, την πρόταξη του συλλογικού έναντι του ατομικού συμφέροντος, την αυτοσυγκράτηση και οριοθέτηση των άκρατων επιθυμιών, τον αυτοσεβασμό και αλληλοσεβασμό, τελικά την αγάπη ως προσφορά και θυσία. Για παράδειγμα, οι ήρωες της Επανάστασης του 1821 ήταν στην πλειοψηφία τους άνθρωποι χωρίς επιστημονική μόρφωση και πανεπιστημιακά πτυχία, αλλά διέθεταν πνεύμα αυτοθυσίας και γενναιοψυχίας για τη συλλογική ελευθερία χωρίς να επαναπαύονται στο ατομικό τους βόλεμα (κάποιοι θα μπορούσαν να ζήσουν πολύ άνετα με πολύ χρήμα, απολαύσεις και τιμές, όπως ο Καποδίστριας, η Μπουμπουλίνα, η Μαντώ Μαυρογένους), άρα ήταν άνθρωποι με παιδεία.
Η μόρφωση ως διαδικασία απόκτησης γνώσεων, που είναι απαραίτητες στην καθημερινότητά μας, και η αγωγή ως διαδικασία ανάπτυξης της προσωπικότητας του ατόμου πρέπει να κατατείνουν στη διαμόρφωση πεπαιδευμένων, δηλαδή ενάρετων ανθρώπων. Όπως τονίζουν οι μεγάλοι αρχαίοι φιλόσοφοι Πλάτων και Αριστοτέλης, παιδεία είναι η ικανότητα διάκρισης του σημαντικού από το ασήμαντο, του ουσιώδους από το ανούσιο, του αιώνιου από το παροδικό στη ζωή μας. Οποιαδήποτε ασχολία μας, ακόμη κι αν φαίνεται ωραία, όπως επιστημονική, καλλιτεχνική, αθλητική, αν αυτονομηθεί και αποκοπεί από την αρετή, καθίσταται πονηρία και βαναυσότητα.
Ας αναλογιστούμε ένα απλό παράδειγμα: οι μισοί γιατροί βάσει στατιστικών μελετών καπνίζουν. Γνωρίζουν καλύτερα από τον καθένα μας ότι το κάπνισμα βλάπτει πολλαπλώς την υγεία μας. Εξακολουθούν όμως αυτή την κακή συνήθεια όχι από άγνοια αλλά από έλλειψη αυτοσυγκράτησης. Κι αν δούμε τα πράγματα ευρύτερα, θα διαπιστώσουμε ότι τα μεγαλύτερα δεινά στην ανθρωπότητα προκαλούνται από χαρισματικούς ανθρώπους με πολύ υψηλό επίπεδο μόρφωσης, αλλά με διεστραμμένη ψυχή, κυριευμένη από τα πάθη της φιλοχρηματίας και της ματαιοδοξίας… Αρκεί μόνο να σκεφτούμε ποια «μεγάλα μυαλά» κατασκευάζουν τα υπερσύγχρονα οπλικά συστήματα, που σκορπούν μαζικά και σε τεράστια κλίμακα θάνατο και ανεπανόρθωτες καταστροφές!
Η παιδεία, λοιπόν, είναι μια ευρεία και πολυδιάστατη έννοια που εδράζεται κυρίως στον ενάρετο βίο. Η απαιδευσία ως έλλειψη ανθρωπιάς και ακόρεστη ικανοποίηση των επιθυμιών μας είναι η αντίρροπη έννοιά της. Κι ενώ το «κάνε ό,τι επιθυμείς» προβάλλεται ως τρόπος ελευθερίας και ευτυχίας, δεν γίνεται αντιληπτό ότι μια αχαλίνωτη ως προς τα ατομικά πάθη στάση ζωής διαστρέφει την αληθινή παιδεία και οδηγεί σε τόσα φρικτά περιστατικά βίας και απανθρωπιάς, των οποίων γινόμαστε μάρτυρες καθημερινά.
Τελικά παιδεία σημαίνει ευσυνειδησία, εξανθρωπισμός, εξευγενισμός της ψυχής, ποιότητα ζωής. Χωρίς αυτή ακόμη και η ελευθερία, αυτό το ύψιστο ιδανικό, διαστρέφεται σε ασυδοσία, δηλαδή τυραννία των ισχυρών έναντι των ανίσχυρων. Αυτή αποτελεί την απάντηση σε όλα τα μεγάλα προβλήματα, ατομικά και κοινωνικά, και σηματοδοτεί την ελπίδα για έναν καλύτερο κόσμο…
Χρήστος Παπαδόπουλος, Φιλόλογος